Polisler GBT Sorgusunda Hangi Bilgileri Görebilir? Bilimsel ve Hukuki Bir İnceleme
Polisler GBT Sorgusunda Hangi Bilgileri Görebilir? Konuya Veri, Hukuk ve İnsan Hakları Açısından Bakış
Bir polis memurunun kimlik kontrolü sırasında bilgisayara birkaç bilgi girmesi ve ekranda kişinin geçmişine ilişkin bazı kayıtların görünmesi, dışarıdan bakıldığında oldukça basit bir işlem gibi görünüyor. Fakat bu birkaç saniyelik sorgunun arkasında kişisel verilerin işlenmesi, kolluk yetkileri, adli kayıtlar, yakalama kararları ve özel hayatın korunması gibi birbirinden farklı hukuki ve teknik meseleler bulunuyor. Bu nedenle “Polis GBT sorgusunda benim hakkımda ne görebilir?” sorusunu yalnızca günlük deneyimler üzerinden değil, mevzuat ve akademik çalışmalar üzerinden incelemek daha sağlıklı.
Burada özellikle önemli bir ayrım var: GBT'yi polisin kişinin bütün hayatını gösteren sınırsız bir ekranı gibi düşünmemek gerekir. Kamuoyunda GBT olarak anılan yapı, kolluk açısından çeşitli kayıtların ve arama bilgilerinin sorgulanmasıyla ilişkilidir; ancak her polis memurunun her türlü kamu verisine sınırsız erişebildiği sonucu çıkarılamaz. Hangi verinin görülebileceği, sistemde hangi kaydın bulunduğuna, görev ve yetkiye ve ilgili hukuki düzenlemeye göre değişebilir.
Bu yazıda konuyu üç farklı düzlemde ele alacağım: GBT'nin teknik ve hukuki niteliği, sorguda karşılaşılabilecek bilgi türleri ve bu sistemin bireyler açısından doğurduğu mahremiyet tartışması. Ayrıca konuyu yalnızca “polis ne görüyor?” sorusuna indirgemeyip veri bilimi ve sosyal bilimler açısından da değerlendirmek istiyorum.
GBT Tam Olarak Nedir?
GBT, “Genel Bilgi Toplama” ifadesinin kısaltmasıdır. Akademik literatürde GBT sistemi; yakalama, soruşturma ve mahkûmiyet gibi çeşitli adli süreçlerle bağlantılı bilgilerin kolluk tarafından kullanılabilen bir bilgi sistemi bağlamında incelenmektedir.
Bilal Osmanoğlu'nun Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan 2020 tarihli araştırma makalesi, GBT'deki kayıtların kişisel veri niteliğinde olduğunu ve bu kayıtların AİHS'nin 8. maddesi ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın özel hayatın korunmasına ilişkin hükümleri bakımından değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Çalışmada özellikle yakalama emri, ceza kovuşturması ve belirli suçlara ilişkin mahkûmiyet bilgilerinin GBT kapsamında kişisel veri işleme faaliyeti oluşturduğu belirtiliyor.
Dolayısıyla GBT'yi sadece “sabıkaya bakılan sistem” şeklinde tanımlamak eksik olur. Aynı şekilde “polis kimlik numaramı yazınca bütün özel bilgilerim açılıyor” düşüncesi de hukuki ve teknik açıdan fazla genelleyicidir.
Burada kritik soru şudur:
Bir kişinin kimliğinin doğrulanması ile o kişinin geçmişine ilişkin bütün bilgilerin görüntülenmesi aynı işlem midir?
Hayır. Kimlik tespiti ayrı, kolluk sistemlerinde ilgili kişinin aranıp aranmadığının kontrolü ayrı, adli sicil veya başka bir veri tabanındaki kayıtların incelenmesi ise ayrıca hukuki dayanak ve erişim yetkisi gerektirebilen işlemlerdir.
Polis Kimlik Kontrolü Sırasında Neden Sorgulama Yapabilir?
2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu'nun 4/A maddesi, polisin hangi durumlarda kişileri durdurabileceğini ve kimlik sorabileceğini düzenliyor. Kanuna göre suç veya kabahatin önlenmesi, suç sonrasında kaçan faillerin yakalanması, suç veya kabahat faillerinin kimliğinin belirlenmesi, hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunan kişilerin tespit edilmesi ve belirli tehlikelerin önlenmesi amacıyla durdurma yapılabiliyor. Ayrıca bu yetkinin kullanılabilmesi için makul bir sebep bulunması gerekiyor.
Bu nokta GBT tartışmasının temelini oluşturuyor.
Polisin kimlik sorması, otomatik olarak kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez. Kimlik kontrolü bir kolluk işlemi, suçluluk ise ancak hukuken belirlenmiş süreçlerin sonunda ortaya çıkabilecek bir statüdür.
Bu ayrım özellikle önemlidir. Çünkü bir veri tabanında kişinin adının geçmesi ile kişinin suçlu olduğunun kabul edilmesi aynı şey değildir.
Örneğin hakkında yakalama kararı bulunan bir kişi ile geçmişte hakkında soruşturma yürütülmüş fakat herhangi bir mahkûmiyet almamış kişi aynı kategoride değerlendirilemez. Benzer biçimde kayıp olarak aranan bir kişinin sistemde bulunması da suç şüphesi anlamına gelmez. Emniyet Genel Müdürlüğü'nün açıklamalarında kayıp kişiler için yapılan kayıt ve arama işlemlerinin ayrı bir güvenlik amacı taşıdığı açıkça görülmektedir.
GBT Sorgusunda Hangi Tür Bilgiler Görülebilir?
Kamuya açık akademik ve hukuki kaynakların birlikte değerlendirilmesiyle, GBT bağlamında karşılaşılabilecek bilgileri genel olarak birkaç gruba ayırmak mümkün.
1. Aranma ve yakalama bilgileri
En önemli kategorilerden biri kişinin hakkında aktif bir yakalama emri veya benzeri adli karar bulunup bulunmadığıdır. PVSK 4/A'nın açıkça saydığı amaçlardan biri, hakkında yakalama emri ya da zorla getirme kararı bulunan kişilerin tespit edilmesidir.
Bu nedenle GBT denildiğinde insanların aklına gelen en temel bilgi “aranıyor mu, aranmıyor mu?” kontrolüdür.
2. Kayıp kişi bilgileri
Bir kişinin kayıp olarak aranması da kolluk bilgi sistemlerinde bulunabilecek bilgiler arasındadır. Ancak burada çok önemli bir sosyal boyut vardır: kayıp olarak aranan kişi otomatik olarak şüpheli veya suçlu değildir.
Emniyet Genel Müdürlüğü, bulunan yetişkin kayıp kişiler hakkında yakalama veya gözaltı tedbiri uygulanmadığını ve temel hak ve özgürlüklerin bu nedenle kısıtlanmadığını açıkça belirtmektedir.
3. Ceza soruşturması ve yargılama bağlantılı kayıtlar
Akademik çalışmalar, GBT sisteminde ceza soruşturmaları ve yargılama süreçleriyle bağlantılı kayıtların tutulmasının uzun süredir hukuki tartışma konusu olduğunu gösteriyor.
Naciye Betül Haliloğlu'nun Anayasa Yargısı dergisindeki çalışması, Anayasa Mahkemesi'nin Bülent Kaya ve E.Ç.A. kararlarını GBT sisteminde yargılama ve mahkûmiyet bilgilerinin tutulması bağlamında inceliyor. Çalışma, meselenin doğrudan özel hayata saygı ve kişisel verilerin korunması perspektifinden ele alındığını gösteriyor.
Burada “soruşturma geçirmiş olmak” ile “mahkûm olmak” arasındaki farkın altını çizmek gerekir.
4. Mahkûmiyetle bağlantılı bilgiler
GBT ile adli sicil kavramları sık sık birbirine karıştırılıyor. Oysa adli sicil ayrı bir hukuki yapıya sahiptir.
Adli Sicil Kanunu'na göre kolluk ve bazı diğer kamu kurumlarının adli sicil ve arşiv kayıtlarında sorgulama yapabilmesi belirli usul ve yetkilere bağlanmıştır. Kanun, kolluk ve diğer kamu kurumlarının adli sicil ve arşiv kayıtlarını sorgulamasını Adalet Bakanının onayı ve ilgili mevzuattaki şartlarla ilişkilendirmektedir.
Bu nedenle “GBT'de görülen her şey adli sicildir” demek doğru olmadığı gibi, “polis GBT yapınca kişinin bütün adli sicil ayrıntıları otomatik olarak ekrana gelir” şeklindeki genelleme de güvenilir değildir.
Peki Polis GBT'de Telefon Mesajlarını veya Sosyal Medyayı Görebilir mi?
Bu, toplumda en fazla yanlış anlaşılan konulardan biri.
Bir kimlik kontrolü veya GBT sorgusu, polise kişinin WhatsApp mesajlarını, özel e-postalarını, banka hesaplarını veya sosyal medya yazışmalarını otomatik olarak gösteren sınırsız bir erişim yetkisi anlamına gelmez.
Kişisel verilerin işlenmesi hukuki bir çerçeveye tabidir. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, kişisel veri işleme kavramının verinin elde edilmesinden kaydedilmesine, depolanmasına, sınıflandırılmasına ve kullanılmasına kadar çok geniş bir faaliyet alanını kapsadığını açıklıyor.
Ayrıca KVKK'nın 28. maddesinde milli güvenlik, kamu güvenliği ve önleyici/koruyucu/istihbari faaliyetler açısından belirli istisnalar bulunuyor. Ancak bu istisnalar “kolluk istediği her veriye sınırsız biçimde erişebilir” şeklinde yorumlanabilecek genel bir izin olarak değerlendirilmemeli; kanuni görev, yetki ve ilgili usuller birlikte ele alınmalıdır.
Dolayısıyla GBT ile dijital cihaz incelemesi, telefon araması, iletişimin denetlenmesi veya sosyal medya araştırması aynı işlem değildir.
Veri Bilimi Açısından Asıl Mesele: Kayıt ile Gerçeklik Aynı Şey Değildir
Konunun bana göre en ilginç tarafı burada başlıyor.
Bir veri tabanındaki kayıt, gerçekliğin kendisi değildir; gerçekliğin belirli bir zamanda, belirli kurallar doğrultusunda sisteme aktarılmış temsilidir.
Örneğin bir kişinin geçmişte bir soruşturma kapsamında kaydının bulunması, o kişinin suç işlediğini matematiksel olarak kanıtlamaz. Benzer şekilde bir kişinin sistemde herhangi bir kaydının bulunmaması da kişinin hiçbir zaman hukuki bir olayla karşılaşmadığını göstermez.
Polisler GBT Sorgusunda Hangi Bilgileri Görebilir? Konuya Veri, Hukuk ve İnsan Hakları Açısından Bakış
Bir polis memurunun kimlik kontrolü sırasında bilgisayara birkaç bilgi girmesi ve ekranda kişinin geçmişine ilişkin bazı kayıtların görünmesi, dışarıdan bakıldığında oldukça basit bir işlem gibi görünüyor. Fakat bu birkaç saniyelik sorgunun arkasında kişisel verilerin işlenmesi, kolluk yetkileri, adli kayıtlar, yakalama kararları ve özel hayatın korunması gibi birbirinden farklı hukuki ve teknik meseleler bulunuyor. Bu nedenle “Polis GBT sorgusunda benim hakkımda ne görebilir?” sorusunu yalnızca günlük deneyimler üzerinden değil, mevzuat ve akademik çalışmalar üzerinden incelemek daha sağlıklı.
Burada özellikle önemli bir ayrım var: GBT'yi polisin kişinin bütün hayatını gösteren sınırsız bir ekranı gibi düşünmemek gerekir. Kamuoyunda GBT olarak anılan yapı, kolluk açısından çeşitli kayıtların ve arama bilgilerinin sorgulanmasıyla ilişkilidir; ancak her polis memurunun her türlü kamu verisine sınırsız erişebildiği sonucu çıkarılamaz. Hangi verinin görülebileceği, sistemde hangi kaydın bulunduğuna, görev ve yetkiye ve ilgili hukuki düzenlemeye göre değişebilir.
Bu yazıda konuyu üç farklı düzlemde ele alacağım: GBT'nin teknik ve hukuki niteliği, sorguda karşılaşılabilecek bilgi türleri ve bu sistemin bireyler açısından doğurduğu mahremiyet tartışması. Ayrıca konuyu yalnızca “polis ne görüyor?” sorusuna indirgemeyip veri bilimi ve sosyal bilimler açısından da değerlendirmek istiyorum.
GBT Tam Olarak Nedir?
GBT, “Genel Bilgi Toplama” ifadesinin kısaltmasıdır. Akademik literatürde GBT sistemi; yakalama, soruşturma ve mahkûmiyet gibi çeşitli adli süreçlerle bağlantılı bilgilerin kolluk tarafından kullanılabilen bir bilgi sistemi bağlamında incelenmektedir.
Bilal Osmanoğlu'nun Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan 2020 tarihli araştırma makalesi, GBT'deki kayıtların kişisel veri niteliğinde olduğunu ve bu kayıtların AİHS'nin 8. maddesi ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın özel hayatın korunmasına ilişkin hükümleri bakımından değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Çalışmada özellikle yakalama emri, ceza kovuşturması ve belirli suçlara ilişkin mahkûmiyet bilgilerinin GBT kapsamında kişisel veri işleme faaliyeti oluşturduğu belirtiliyor.
Dolayısıyla GBT'yi sadece “sabıkaya bakılan sistem” şeklinde tanımlamak eksik olur. Aynı şekilde “polis kimlik numaramı yazınca bütün özel bilgilerim açılıyor” düşüncesi de hukuki ve teknik açıdan fazla genelleyicidir.
Burada kritik soru şudur:
Bir kişinin kimliğinin doğrulanması ile o kişinin geçmişine ilişkin bütün bilgilerin görüntülenmesi aynı işlem midir?
Hayır. Kimlik tespiti ayrı, kolluk sistemlerinde ilgili kişinin aranıp aranmadığının kontrolü ayrı, adli sicil veya başka bir veri tabanındaki kayıtların incelenmesi ise ayrıca hukuki dayanak ve erişim yetkisi gerektirebilen işlemlerdir.
Polis Kimlik Kontrolü Sırasında Neden Sorgulama Yapabilir?
2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu'nun 4/A maddesi, polisin hangi durumlarda kişileri durdurabileceğini ve kimlik sorabileceğini düzenliyor. Kanuna göre suç veya kabahatin önlenmesi, suç sonrasında kaçan faillerin yakalanması, suç veya kabahat faillerinin kimliğinin belirlenmesi, hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunan kişilerin tespit edilmesi ve belirli tehlikelerin önlenmesi amacıyla durdurma yapılabiliyor. Ayrıca bu yetkinin kullanılabilmesi için makul bir sebep bulunması gerekiyor.
Bu nokta GBT tartışmasının temelini oluşturuyor.
Polisin kimlik sorması, otomatik olarak kişinin suçlu olduğu anlamına gelmez. Kimlik kontrolü bir kolluk işlemi, suçluluk ise ancak hukuken belirlenmiş süreçlerin sonunda ortaya çıkabilecek bir statüdür.
Bu ayrım özellikle önemlidir. Çünkü bir veri tabanında kişinin adının geçmesi ile kişinin suçlu olduğunun kabul edilmesi aynı şey değildir.
Örneğin hakkında yakalama kararı bulunan bir kişi ile geçmişte hakkında soruşturma yürütülmüş fakat herhangi bir mahkûmiyet almamış kişi aynı kategoride değerlendirilemez. Benzer biçimde kayıp olarak aranan bir kişinin sistemde bulunması da suç şüphesi anlamına gelmez. Emniyet Genel Müdürlüğü'nün açıklamalarında kayıp kişiler için yapılan kayıt ve arama işlemlerinin ayrı bir güvenlik amacı taşıdığı açıkça görülmektedir.
GBT Sorgusunda Hangi Tür Bilgiler Görülebilir?
Kamuya açık akademik ve hukuki kaynakların birlikte değerlendirilmesiyle, GBT bağlamında karşılaşılabilecek bilgileri genel olarak birkaç gruba ayırmak mümkün.
1. Aranma ve yakalama bilgileri
En önemli kategorilerden biri kişinin hakkında aktif bir yakalama emri veya benzeri adli karar bulunup bulunmadığıdır. PVSK 4/A'nın açıkça saydığı amaçlardan biri, hakkında yakalama emri ya da zorla getirme kararı bulunan kişilerin tespit edilmesidir.
Bu nedenle GBT denildiğinde insanların aklına gelen en temel bilgi “aranıyor mu, aranmıyor mu?” kontrolüdür.
2. Kayıp kişi bilgileri
Bir kişinin kayıp olarak aranması da kolluk bilgi sistemlerinde bulunabilecek bilgiler arasındadır. Ancak burada çok önemli bir sosyal boyut vardır: kayıp olarak aranan kişi otomatik olarak şüpheli veya suçlu değildir.
Emniyet Genel Müdürlüğü, bulunan yetişkin kayıp kişiler hakkında yakalama veya gözaltı tedbiri uygulanmadığını ve temel hak ve özgürlüklerin bu nedenle kısıtlanmadığını açıkça belirtmektedir.
3. Ceza soruşturması ve yargılama bağlantılı kayıtlar
Akademik çalışmalar, GBT sisteminde ceza soruşturmaları ve yargılama süreçleriyle bağlantılı kayıtların tutulmasının uzun süredir hukuki tartışma konusu olduğunu gösteriyor.
Naciye Betül Haliloğlu'nun Anayasa Yargısı dergisindeki çalışması, Anayasa Mahkemesi'nin Bülent Kaya ve E.Ç.A. kararlarını GBT sisteminde yargılama ve mahkûmiyet bilgilerinin tutulması bağlamında inceliyor. Çalışma, meselenin doğrudan özel hayata saygı ve kişisel verilerin korunması perspektifinden ele alındığını gösteriyor.
Burada “soruşturma geçirmiş olmak” ile “mahkûm olmak” arasındaki farkın altını çizmek gerekir.
4. Mahkûmiyetle bağlantılı bilgiler
GBT ile adli sicil kavramları sık sık birbirine karıştırılıyor. Oysa adli sicil ayrı bir hukuki yapıya sahiptir.
Adli Sicil Kanunu'na göre kolluk ve bazı diğer kamu kurumlarının adli sicil ve arşiv kayıtlarında sorgulama yapabilmesi belirli usul ve yetkilere bağlanmıştır. Kanun, kolluk ve diğer kamu kurumlarının adli sicil ve arşiv kayıtlarını sorgulamasını Adalet Bakanının onayı ve ilgili mevzuattaki şartlarla ilişkilendirmektedir.
Bu nedenle “GBT'de görülen her şey adli sicildir” demek doğru olmadığı gibi, “polis GBT yapınca kişinin bütün adli sicil ayrıntıları otomatik olarak ekrana gelir” şeklindeki genelleme de güvenilir değildir.
Peki Polis GBT'de Telefon Mesajlarını veya Sosyal Medyayı Görebilir mi?
Bu, toplumda en fazla yanlış anlaşılan konulardan biri.
Bir kimlik kontrolü veya GBT sorgusu, polise kişinin WhatsApp mesajlarını, özel e-postalarını, banka hesaplarını veya sosyal medya yazışmalarını otomatik olarak gösteren sınırsız bir erişim yetkisi anlamına gelmez.
Kişisel verilerin işlenmesi hukuki bir çerçeveye tabidir. Kişisel Verileri Koruma Kurumu, kişisel veri işleme kavramının verinin elde edilmesinden kaydedilmesine, depolanmasına, sınıflandırılmasına ve kullanılmasına kadar çok geniş bir faaliyet alanını kapsadığını açıklıyor.
Ayrıca KVKK'nın 28. maddesinde milli güvenlik, kamu güvenliği ve önleyici/koruyucu/istihbari faaliyetler açısından belirli istisnalar bulunuyor. Ancak bu istisnalar “kolluk istediği her veriye sınırsız biçimde erişebilir” şeklinde yorumlanabilecek genel bir izin olarak değerlendirilmemeli; kanuni görev, yetki ve ilgili usuller birlikte ele alınmalıdır.
Dolayısıyla GBT ile dijital cihaz incelemesi, telefon araması, iletişimin denetlenmesi veya sosyal medya araştırması aynı işlem değildir.
Veri Bilimi Açısından Asıl Mesele: Kayıt ile Gerçeklik Aynı Şey Değildir
Konunun bana göre en ilginç tarafı burada başlıyor.
Bir veri tabanındaki kayıt, gerçekliğin kendisi değildir; gerçekliğin belirli bir zamanda, belirli kurallar doğrultusunda sisteme aktarılmış temsilidir.
Örneğin bir kişinin geçmişte bir soruşturma kapsamında kaydının bulunması, o kişinin suç işlediğini matematiksel olarak kanıtlamaz. Benzer şekilde bir kişinin sistemde herhangi bir kaydının bulunmaması da kişinin hiçbir zaman hukuki bir olayla karşılaşmadığını göstermez.