Var, fakat “faiz arttı, kur kesin düşer” şeklinde mekanik bir formül kurmak doğru olmaz.
Faiz oranları Türk lirası cinsinden varlıkların getirisini etkileyebilir. Daha yüksek getiri beklentisi TL varlıklara olan ilgiyi artırabilir ve bu da kur üzerinde değerlenme yönünde baskı oluşturabilir.
Fakat döviz kuru; küresel finansal koşullar, risk algısı, enflasyon beklentileri, dış ticaret, sermaye hareketleri ve ekonomik güven gibi çok sayıda faktörden etkilenir.
TCMB'nin açıklamalarında da faiz ile döviz kuru arasındaki ilişkinin çok yönlü ve karmaşık olduğu özellikle vurgulanıyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası+1
Dolayısıyla “Faizi yükselttik, dolar hemen aşağı inecek” beklentisi biraz fazla romantik kalabilir.
Ekonomi romantizmi pek sevmez.
Yüksek Faizin İyi Tarafı Var mı?
Elbette.
Yüksek faiz yalnızca “krediler pahalandı” demek değildir.
Tasarruf etmek daha cazip hale gelebilir. Enflasyon beklentilerinin kontrol altına alınmasına katkı sağlayabilir. Aşırı kredi büyümesini yavaşlatabilir. Talebin daha dengeli hale gelmesine yardımcı olabilir.
Daha önemlisi, fiyat istikrarının sağlanması uzun vadede ekonomik kararların daha sağlıklı alınmasını kolaylaştırabilir. TCMB de fiyat istikrarının yatırım ve tüketim kararlarının daha sağlıklı verilmesine ve kaynakların daha verimli alanlara yönelmesine katkı sağladığını belirtiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Çünkü yüzde kaç zam geleceğini kimsenin bilmediği bir ekonomide şirketin beş yıllık yatırım planı yapmak oldukça zordur.
“Makineyi bugün 10 milyona alırım ama üç ay sonra kaç milyon olur?” sorusu, yatırım kararının kendisinden daha önemli hale gelirse ekonomik planlama zorlaşır.
Ama Yüksek Faizin Bedeli de Olabilir
Burada işin diğer yüzüne geliyoruz.
Faiz çok uzun süre yüksek kaldığında ekonomik aktivite yavaşlayabilir.
Kredi kullanan işletmelerin finansman maliyeti artabilir. Konut ve otomobil satışları zayıflayabilir. Yeni yatırımlar ertelenebilir. Tüketim azalabilir.
Bunun istihdam üzerinde de dolaylı etkileri olabilir. Çünkü daha az sipariş alan, yatırımını erteleyen veya satışları düşen bir işletmenin yeni çalışan alma iştahı azalabilir.
IMF'nin para politikası aktarımına ilişkin değerlendirmeleri de yüksek faizlerin tüketim ve işletme yatırımlarını azaltabileceğini, ayrıca finansal bilançolar üzerinden krediye erişimi zorlaştırabileceğini belirtiyor. Uluslararası Para Fonu
Dolayısıyla merkez bankasının karşısındaki soru yalnızca “Enflasyonu nasıl düşürürüz?” değildir.
Bir başka soru da şudur:
“Enflasyonu düşürürken ekonomik aktiviteyi ne kadar yavaşlatıyoruz?”
İşte para politikasının zor kısmı tam olarak burada başlıyor.
Mevduat Sahibi Kazanır mı?
Bu sorunun cevabı kişiye ve enflasyona bağlı.
Nominal faiz yüksek olabilir fakat önemli olan paranın satın alma gücünün nasıl değiştiğidir.
Örneğin paranız yüzde 40 getiri sağlıyor ama aynı dönemde fiyatlar yüzde 50 artıyorsa, hesabınızdaki rakam büyümüş olsa bile satın alma gücünüz aynı ölçüde artmamış olabilir.
Bu nedenle yatırımcıların yalnızca “Faiz yüzde kaç?” sorusuna değil, “Enflasyondan arındırılmış getiri ne?” sorusuna da bakması gerekir.
Ayrıca bankaların mevduat ve kredi faizlerini politika faizine birebir ve aynı oranda yansıtması gerekmez. Bankaların fonlama maliyetleri, risk değerlendirmeleri, vade yapısı, düzenlemeler ve piyasa beklentileri nihai faiz oranlarını etkiler. TCMB de politika faizi değişikliklerinin kredi ve mevduat faizlerine farklı ölçülerde yansıyabileceğini belirtiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Yüksek Faiz Ev Almayı Neden Zorlaştırabilir?
Çünkü konut, çoğu insan için yalnızca tüketim değil, aynı zamanda büyük ölçekli bir finansman kararıdır.
Konut kredisi faizleri yükseldiğinde aylık ödeme artabilir. Bu durumda bazı alıcılar daha küçük eve yönelir, bazıları satın almayı erteler, bazıları ise peşinat biriktirmeye devam eder.
Fakat burada ilginç bir paradoks ortaya çıkar.
Konut talebi azalırken bazı bölgelerde arz da sınırlıysa konut fiyatları aynı hızda düşmeyebilir.
Yani “faiz yüksek → ev fiyatı kesin düşer” gibi basit bir denklem de kuramayız.
Ekonomide neredeyse her şeyin yanında küçük bir yıldız işareti vardır.
Ve o yıldız işaretinin altında genellikle “diğer koşullar sabitken” yazar.
Şirketler İçin Yüksek Faiz: Strateji Masasının Yeni Misafiri
Büyük şirketlerin yüksek faiz ortamında alternatifleri daha fazla olabilir. Nakit rezervlerini kullanabilir, yatırımı erteleyebilir, farklı finansman yöntemlerine yönelebilirler.
Küçük işletmeler içinse tablo daha hassas olabilir.
Bir restoran sahibi düşünelim. Yeni mutfak ekipmanı alacak. Faiz yükselince kredi maliyeti artıyor. Fakat ekipmanı almazsa kapasitesini artırıp daha fazla müşteri ağırlayamıyor.
Bu durumda işletme sahibi basit bir soruyla karşı karşıya:
“Bugün pahalı finansman kullanıp büyümek mi, yoksa finansman maliyetinin düşmesini bekleyip fırsatı kaçırmak mı?”
İşte yüksek faizin ekonomideki gerçek etkisi yalnızca kredi taksitinde değil, bu tür kararların ertelenmesinde de görülür.
Peki Faiz Yükselince Enflasyon Hemen Düşer mi?
Hayır.
Ekonomi bir asansör değil.
“Faizi artırdık, üçüncü kata basıyoruz, enflasyon yarın aşağı inecek” şeklinde çalışmıyor.
Para politikasının etkileri gecikmeli ortaya çıkabilir. Ayrıca hangi kanalın ne kadar güçlü çalışacağı ekonomik koşullara bağlıdır. TCMB de para politikası değişikliklerinin ekonomiye aktarılmasının zaman aldığını ve ülkeler arasında farklılık gösterebildiğini belirtiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Üstelik enflasyon yalnızca faizden oluşmaz.
Döviz kuru, ücretler, enerji maliyetleri, gıda fiyatları, üretim maliyetleri, beklentiler, kamu politikaları, dış ticaret koşulları ve küresel gelişmeler de tabloyu etkiler.
Bu yüzden faiz, büyük ekonomik yapbozun önemli parçalarından biridir; yapbozun tamamı değildir.
Asıl Mesele: Yüksek Faiz mi, Öngörülebilir Ekonomi mi?
Bence tartışmanın en ilginç noktası burada.
Bir ekonomide faiz oranı yüksek olabilir. Fakat insanlar gelecekteki enflasyonu, gelirlerini, kredi maliyetlerini ve yatırım koşullarını daha öngörülebilir görüyorsa uzun vadeli plan yapmak yine mümkün olabilir.
Tersine, faiz görece düşük olsa bile belirsizlik çok yüksekse şirketler yatırım yapmaktan kaçınabilir.
Çünkü yatırımcı yalnızca faiz oranına bakmaz.
Şunu da sorar:
“Yarın ne olacak?”
Bu soru ekonominin belki de en pahalı sorusudur.
Forumun Asıl Tartışma Sorusu
Politika faizinin yüksek olması tek başına “iyi” veya “kötü” diye etiketlenebilecek bir olay değildir. Hangi ekonomik koşullarda uygulandığı, ne kadar sürdüğü, enflasyon beklentilerinin nasıl değiştiği, kredi piyasasının nasıl tepki verdiği ve ekonomik aktörlerin güveni belirleyicidir.
Yüksek faiz bir taraftan ekonominin hızını keserek fiyat baskılarını azaltmayı hedeflerken diğer taraftan kredi, tüketim ve yatırımlar üzerinde baskı oluşturabilir.
Bir anlamda ekonomi direksiyonundaki sürücü gibidir:
Viraja çok hızlı girerseniz fren gerekir.
Ama frene gereğinden fazla ve uzun süre basarsanız bu kez araba da ilerlemekte zorlanır.
Dolayısıyla asıl soru belki de “Faiz yüksek mi?” değil.
“Ekonominin içinde bulunduğu koşullara göre faiz ne kadar yüksek, ne kadar süre yüksek kalmalı ve bu politikanın etkileri hangi kanallardan ortaya çıkıyor?”
Bir de şu soruyu sormak gerekiyor:
Sizce yüksek faiz ortamında bireylerin en büyük hatası borçlanmak mı, yoksa sadece nominal faiz oranına bakıp enflasyonu ve gerçek getiriyi hesaba katmamak mı?
Forumun en güzel tartışması belki de tam burada başlar.
Faiz oranları Türk lirası cinsinden varlıkların getirisini etkileyebilir. Daha yüksek getiri beklentisi TL varlıklara olan ilgiyi artırabilir ve bu da kur üzerinde değerlenme yönünde baskı oluşturabilir.
Fakat döviz kuru; küresel finansal koşullar, risk algısı, enflasyon beklentileri, dış ticaret, sermaye hareketleri ve ekonomik güven gibi çok sayıda faktörden etkilenir.
TCMB'nin açıklamalarında da faiz ile döviz kuru arasındaki ilişkinin çok yönlü ve karmaşık olduğu özellikle vurgulanıyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası+1
Dolayısıyla “Faizi yükselttik, dolar hemen aşağı inecek” beklentisi biraz fazla romantik kalabilir.
Ekonomi romantizmi pek sevmez.
Yüksek Faizin İyi Tarafı Var mı?
Elbette.
Yüksek faiz yalnızca “krediler pahalandı” demek değildir.
Tasarruf etmek daha cazip hale gelebilir. Enflasyon beklentilerinin kontrol altına alınmasına katkı sağlayabilir. Aşırı kredi büyümesini yavaşlatabilir. Talebin daha dengeli hale gelmesine yardımcı olabilir.
Daha önemlisi, fiyat istikrarının sağlanması uzun vadede ekonomik kararların daha sağlıklı alınmasını kolaylaştırabilir. TCMB de fiyat istikrarının yatırım ve tüketim kararlarının daha sağlıklı verilmesine ve kaynakların daha verimli alanlara yönelmesine katkı sağladığını belirtiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Çünkü yüzde kaç zam geleceğini kimsenin bilmediği bir ekonomide şirketin beş yıllık yatırım planı yapmak oldukça zordur.
“Makineyi bugün 10 milyona alırım ama üç ay sonra kaç milyon olur?” sorusu, yatırım kararının kendisinden daha önemli hale gelirse ekonomik planlama zorlaşır.
Ama Yüksek Faizin Bedeli de Olabilir
Burada işin diğer yüzüne geliyoruz.
Faiz çok uzun süre yüksek kaldığında ekonomik aktivite yavaşlayabilir.
Kredi kullanan işletmelerin finansman maliyeti artabilir. Konut ve otomobil satışları zayıflayabilir. Yeni yatırımlar ertelenebilir. Tüketim azalabilir.
Bunun istihdam üzerinde de dolaylı etkileri olabilir. Çünkü daha az sipariş alan, yatırımını erteleyen veya satışları düşen bir işletmenin yeni çalışan alma iştahı azalabilir.
IMF'nin para politikası aktarımına ilişkin değerlendirmeleri de yüksek faizlerin tüketim ve işletme yatırımlarını azaltabileceğini, ayrıca finansal bilançolar üzerinden krediye erişimi zorlaştırabileceğini belirtiyor. Uluslararası Para Fonu
Dolayısıyla merkez bankasının karşısındaki soru yalnızca “Enflasyonu nasıl düşürürüz?” değildir.
Bir başka soru da şudur:
“Enflasyonu düşürürken ekonomik aktiviteyi ne kadar yavaşlatıyoruz?”
İşte para politikasının zor kısmı tam olarak burada başlıyor.
Mevduat Sahibi Kazanır mı?
Bu sorunun cevabı kişiye ve enflasyona bağlı.
Nominal faiz yüksek olabilir fakat önemli olan paranın satın alma gücünün nasıl değiştiğidir.
Örneğin paranız yüzde 40 getiri sağlıyor ama aynı dönemde fiyatlar yüzde 50 artıyorsa, hesabınızdaki rakam büyümüş olsa bile satın alma gücünüz aynı ölçüde artmamış olabilir.
Bu nedenle yatırımcıların yalnızca “Faiz yüzde kaç?” sorusuna değil, “Enflasyondan arındırılmış getiri ne?” sorusuna da bakması gerekir.
Ayrıca bankaların mevduat ve kredi faizlerini politika faizine birebir ve aynı oranda yansıtması gerekmez. Bankaların fonlama maliyetleri, risk değerlendirmeleri, vade yapısı, düzenlemeler ve piyasa beklentileri nihai faiz oranlarını etkiler. TCMB de politika faizi değişikliklerinin kredi ve mevduat faizlerine farklı ölçülerde yansıyabileceğini belirtiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Yüksek Faiz Ev Almayı Neden Zorlaştırabilir?
Çünkü konut, çoğu insan için yalnızca tüketim değil, aynı zamanda büyük ölçekli bir finansman kararıdır.
Konut kredisi faizleri yükseldiğinde aylık ödeme artabilir. Bu durumda bazı alıcılar daha küçük eve yönelir, bazıları satın almayı erteler, bazıları ise peşinat biriktirmeye devam eder.
Fakat burada ilginç bir paradoks ortaya çıkar.
Konut talebi azalırken bazı bölgelerde arz da sınırlıysa konut fiyatları aynı hızda düşmeyebilir.
Yani “faiz yüksek → ev fiyatı kesin düşer” gibi basit bir denklem de kuramayız.
Ekonomide neredeyse her şeyin yanında küçük bir yıldız işareti vardır.
Ve o yıldız işaretinin altında genellikle “diğer koşullar sabitken” yazar.
Şirketler İçin Yüksek Faiz: Strateji Masasının Yeni Misafiri
Büyük şirketlerin yüksek faiz ortamında alternatifleri daha fazla olabilir. Nakit rezervlerini kullanabilir, yatırımı erteleyebilir, farklı finansman yöntemlerine yönelebilirler.
Küçük işletmeler içinse tablo daha hassas olabilir.
Bir restoran sahibi düşünelim. Yeni mutfak ekipmanı alacak. Faiz yükselince kredi maliyeti artıyor. Fakat ekipmanı almazsa kapasitesini artırıp daha fazla müşteri ağırlayamıyor.
Bu durumda işletme sahibi basit bir soruyla karşı karşıya:
“Bugün pahalı finansman kullanıp büyümek mi, yoksa finansman maliyetinin düşmesini bekleyip fırsatı kaçırmak mı?”
İşte yüksek faizin ekonomideki gerçek etkisi yalnızca kredi taksitinde değil, bu tür kararların ertelenmesinde de görülür.
Peki Faiz Yükselince Enflasyon Hemen Düşer mi?
Hayır.
Ekonomi bir asansör değil.
“Faizi artırdık, üçüncü kata basıyoruz, enflasyon yarın aşağı inecek” şeklinde çalışmıyor.
Para politikasının etkileri gecikmeli ortaya çıkabilir. Ayrıca hangi kanalın ne kadar güçlü çalışacağı ekonomik koşullara bağlıdır. TCMB de para politikası değişikliklerinin ekonomiye aktarılmasının zaman aldığını ve ülkeler arasında farklılık gösterebildiğini belirtiyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
Üstelik enflasyon yalnızca faizden oluşmaz.
Döviz kuru, ücretler, enerji maliyetleri, gıda fiyatları, üretim maliyetleri, beklentiler, kamu politikaları, dış ticaret koşulları ve küresel gelişmeler de tabloyu etkiler.
Bu yüzden faiz, büyük ekonomik yapbozun önemli parçalarından biridir; yapbozun tamamı değildir.
Asıl Mesele: Yüksek Faiz mi, Öngörülebilir Ekonomi mi?
Bence tartışmanın en ilginç noktası burada.
Bir ekonomide faiz oranı yüksek olabilir. Fakat insanlar gelecekteki enflasyonu, gelirlerini, kredi maliyetlerini ve yatırım koşullarını daha öngörülebilir görüyorsa uzun vadeli plan yapmak yine mümkün olabilir.
Tersine, faiz görece düşük olsa bile belirsizlik çok yüksekse şirketler yatırım yapmaktan kaçınabilir.
Çünkü yatırımcı yalnızca faiz oranına bakmaz.
Şunu da sorar:
“Yarın ne olacak?”
Bu soru ekonominin belki de en pahalı sorusudur.
Forumun Asıl Tartışma Sorusu
Politika faizinin yüksek olması tek başına “iyi” veya “kötü” diye etiketlenebilecek bir olay değildir. Hangi ekonomik koşullarda uygulandığı, ne kadar sürdüğü, enflasyon beklentilerinin nasıl değiştiği, kredi piyasasının nasıl tepki verdiği ve ekonomik aktörlerin güveni belirleyicidir.
Yüksek faiz bir taraftan ekonominin hızını keserek fiyat baskılarını azaltmayı hedeflerken diğer taraftan kredi, tüketim ve yatırımlar üzerinde baskı oluşturabilir.
Bir anlamda ekonomi direksiyonundaki sürücü gibidir:
Viraja çok hızlı girerseniz fren gerekir.
Ama frene gereğinden fazla ve uzun süre basarsanız bu kez araba da ilerlemekte zorlanır.
Dolayısıyla asıl soru belki de “Faiz yüksek mi?” değil.
“Ekonominin içinde bulunduğu koşullara göre faiz ne kadar yüksek, ne kadar süre yüksek kalmalı ve bu politikanın etkileri hangi kanallardan ortaya çıkıyor?”
Bir de şu soruyu sormak gerekiyor:
Sizce yüksek faiz ortamında bireylerin en büyük hatası borçlanmak mı, yoksa sadece nominal faiz oranına bakıp enflasyonu ve gerçek getiriyi hesaba katmamak mı?
Forumun en güzel tartışması belki de tam burada başlar.