Précair Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Irk ve Sınıf Ekseninde Güvencesizliğin Görünmeyen Yüzü
Giriş: Güvencesizlik Sadece Parasız Kalmak mı?
Bazen insanın hayatındaki en büyük sorun, ne kadar çalışırsa çalışsın geleceğinden emin olamamasıdır. Ay sonunda maaşını alıp alamayacağını düşünmek, ev sahibinin kiraya ne kadar zam yapacağını bilmemek, hastalandığında işini kaybetmekten korkmak ya da çocuklarının ihtiyaçlarını karşılayabilmek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmek… Bunların her biri, çoğumuzun farklı biçimlerde karşılaşabileceği bir gerçekliği anlatıyor. Peki, neden bazı insanlar için bu durum geçici bir zorlukken bazıları için hayatın neredeyse değişmez bir parçası hâline geliyor?
Öncelikle kavramı doğru anlamak gerekiyor. Fransızcada yaygın kullanılan kelime “précaire”, Türkçede bağlama göre güvencesiz, istikrarsız, geçici veya belirsiz anlamlarına gelir. “Précarité” ise güvencesizlik, istikrarsızlık ve özellikle ekonomik ve toplumsal kırılganlık durumunu ifade eder. “Précair” yazımı, Fransızcada kastedilen sözcüğün muhtemelen hatalı yazılmış biçimidir. Fransız Akademisi sözlüğü de “précarité” kavramını istikrarsızlık, belirsizlik ve insanın toplumsal yaşama katılımını zorlaştıran maddi güçlüklerle ilişkilendirir.
Ancak burada üzerinde durmamız gereken asıl mesele, güvencesizliğin yalnızca bireysel ekonomik koşullarla açıklanamayacağıdır. Toplumsal cinsiyet, ırkçılık, göçmenlik, sınıfsal konum, engellilik ve aileden devralınan ekonomik imkânlar, insanların ne ölçüde güvende yaşayabildiğini belirleyen önemli etkenlerdir.
Bu yazıda güvencesizliği bireysel başarısızlık olarak değil, sosyal yapıların ve eşitsiz güç ilişkilerinin de şekillendirdiği bir mesele olarak ele alalım.
1. Précarité Kavramı: Güvencesizlik Hayatın Hangi Alanlarını Kapsar?
Güvencesizlik denildiğinde çoğu insanın aklına ilk olarak düşük ücretli veya geçici işler gelir. Oysa kavramın kapsamı bundan çok daha geniştir. Bir insanın barınma, sağlık, eğitim, çalışma, sosyal güvenlik ve toplumsal yaşama katılma imkânlarının sürekli tehdit altında olması da güvencesizlikle ilişkilidir.
Örneğin, kısa süreli sözleşmelerle çalışan bir kişi her birkaç ayda bir işini kaybetme ihtimalini hesaplamak zorunda kalabilir. Serbest çalışan biri düzenli müşteri bulamadığında gelirini öngöremeyebilir. Kiracı bir aile, gelirinin önemli bölümünü barınmaya ayırdığı için beklenmedik bir sağlık harcaması karşısında borçlanabilir. Göçmen bir çalışan ise işverenine bağımlı olduğu veya haklarını kullanırken sorun yaşayacağından çekindiği için kötü çalışma koşullarına katlanabilir.
Bu örneklerde ortak olan şey yalnızca düşük gelir değildir. Geleceği planlayamamak, beklenmedik olaylar karşısında sınırlı seçeneğe sahip olmak ve sorunları çözmek için gerekli kaynaklara erişememek de güvencesizliğin parçalarıdır.
Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) kayıt dışı istihdam üzerine yayımladığı araştırmalar, çalışma güvencesizliğinin dünya çapında yaygın olduğunu ve özellikle sosyal korumaya erişimi sınırlı çalışanların daha kırılgan koşullarla karşılaşabildiğini gösteriyor. ILO'nun 2018 tarihli Women and Men in the Informal Economy: A Statistical Picture raporunda, dünya genelinde yaklaşık iki milyar çalışanın, yani istihdam edilenlerin yüzde 61,2'sinin kayıt dışı ekonomide bulunduğu tahmin ediliyordu.
Bu veri güncel bir oran olarak değerlendirilmemelidir; ilgili raporun yayımlandığı döneme ait küresel bir tahmindir. Bununla birlikte güvencesizliğin marjinal bir sorun olmadığını, çalışma hayatının yapısal meselelerinden biri olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
2. Toplumsal Cinsiyet: Aynı Ekonomik Koşullar, Farklı Deneyimler
Kadınlar ve erkekler aynı ekonomik krizden etkilenebilir, ancak krizin günlük hayatta yarattığı sonuçlar her zaman aynı değildir. Bunun önemli nedenlerinden biri, toplumun kadınlara ve erkeklere yüklediği rollerin farklı olmasıdır.
Kadınlardan çocukların bakımını üstlenmeleri, yaşlı aile üyelerine destek olmaları, ev işlerini yürütmeleri ve aynı zamanda ücretli bir işte çalışmaları beklenebilir. Bu sorumlulukların doğal olarak kadınlara ait olduğu düşüncesi, bakım emeğinin ekonomik ve toplumsal değerini görünmez kılabilir.
Bir kadın, çocuğunun hastalanması nedeniyle işten izin almak zorunda kaldığında iş yerinde daha az güvenilir görülüyorsa, sorun yalnızca bireysel bir işverenin tutumu değildir. Çalışma hayatının kesintisiz ve tam zamanlı emeği ideal kabul eden düzeni ile bakım sorumluluklarının adaletsiz dağılımı da bu sonuçta rol oynar.
Uluslararası Çalışma Örgütünün kadınların istihdamına ilişkin araştırmaları, ücretsiz bakım emeğinin kadınların iş gücüne katılımını, çalışma saatlerini ve kariyer fırsatlarını etkilediğini vurgulamaktadır. Bakım hizmetlerinin yetersiz olduğu yerlerde kadınların seçenekleri daha da daralabilir.
Bununla birlikte kadınların deneyimlerini tek bir hikâyeye indirgememek gerekir. Ekonomik güvencesi olan, destekleyici aile çevresinde yaşayan bir kadın ile tek başına çocuk yetiştiren, düşük ücretle çalışan ve sosyal desteğe erişemeyen bir kadının karşılaştığı engeller aynı değildir. Kadınların sınıfsal konumu, yaşları, engellilik durumları, yaşadıkları bölge ve aile içindeki sorumlulukları deneyimlerini önemli ölçüde değiştirebilir.
Erkeklerin de güvencesizlikten farklı biçimlerde etkilenebildiğini kabul etmeliyiz. Erkeklerin aileyi geçindiren kişi olmaları gerektiğine ilişkin toplumsal beklentiler, işini kaybeden veya düşük gelirle yaşayan erkekler üzerinde ciddi bir psikolojik baskı oluşturabilir. Yardım istemenin zayıflık olarak görülmesi, bazı erkeklerin ekonomik sıkıntılarını çevrelerinden saklamasına neden olabilir.
Burada mesele, kadınların ve erkeklerin ne kadar zorlandığını yarıştırmak değildir. Asıl soru, toplumsal cinsiyet normlarının herkesin seçeneklerini nasıl sınırlandırdığıdır.
3. Irkçılık ve Göçmenlik: Herkes İçin Aynı Fırsatlar Var mı?
Bir iş ilanında iki adayın benzer eğitim düzeyine ve deneyime sahip olduğunu düşünelim. Adaylardan biri çoğunluğun kimliğine sahipken diğeri etnik kökeni, ten rengi, aksanı veya yabancı bir isim taşıması nedeniyle önyargılarla karşılaşıyor olsun. İşverenin kararı yalnızca becerilere dayanmadığında, çalışma hayatındaki eşitsizlikler bireysel yeterliliklerin ötesine geçer.
Irkçılık ve etnik ayrımcılık, insanların iş bulma, meslekte yükselme ve emeklerinin karşılığını alma imkânlarını etkileyebilir. Bazı çalışanlar işe kabul edilmek için daha fazla çaba göstermek, yeteneklerini sürekli kanıtlamak veya ayrımcı davranışlar karşısında sessiz kalmak zorunda hissedebilir.
Göçmenlik de bu tabloya farklı boyutlar ekler. Dil engeli, diplomaların tanınmaması, çalışma izni süreçleri, sosyal ağların sınırlı olması ve hukuki haklar konusunda yeterli bilgiye sahip olmamak, göçmenlerin iş seçeneklerini daraltabilir. Özellikle işverene ekonomik veya hukuki açıdan bağımlı olan kişiler, ücretlerinin ödenmemesi ya da kötü koşullarda çalıştırılmaları durumunda haklarını aramakta zorlanabilir.
Uluslararası Çalışma Örgütünün 2025 yılında yayımladığı Horizontal Inequalities in the Labour Market başlıklı araştırma özeti, farklı ülkelerdeki iş gücü piyasası eşitsizliklerini ve kırılgan grupların istihdam sonuçlarını inceliyor. Bu tür araştırmaların önemi, eşitsizliğin yalnızca bireylerin eğitim veya beceri düzeyiyle açıklanamayacağını, iş piyasasının işleyişinin de dikkate alınması gerektiğini göstermesidir.
Örneğin, ev hizmetlerinde çalışan göçmen bir kadın aynı anda hem cinsiyetçi beklentilerle hem de göçmenlik statüsünden kaynaklanan engellerle karşılaşabilir. Bir depoda çalışan göçmen erkek ise tehlikeli işlerde yoğunlaşma, dil nedeniyle iş güvenliği talimatlarını anlamakta zorlanma veya ailesine para gönderme baskısı yaşayabilir.
Giriş: Güvencesizlik Sadece Parasız Kalmak mı?
Bazen insanın hayatındaki en büyük sorun, ne kadar çalışırsa çalışsın geleceğinden emin olamamasıdır. Ay sonunda maaşını alıp alamayacağını düşünmek, ev sahibinin kiraya ne kadar zam yapacağını bilmemek, hastalandığında işini kaybetmekten korkmak ya da çocuklarının ihtiyaçlarını karşılayabilmek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmek… Bunların her biri, çoğumuzun farklı biçimlerde karşılaşabileceği bir gerçekliği anlatıyor. Peki, neden bazı insanlar için bu durum geçici bir zorlukken bazıları için hayatın neredeyse değişmez bir parçası hâline geliyor?
Öncelikle kavramı doğru anlamak gerekiyor. Fransızcada yaygın kullanılan kelime “précaire”, Türkçede bağlama göre güvencesiz, istikrarsız, geçici veya belirsiz anlamlarına gelir. “Précarité” ise güvencesizlik, istikrarsızlık ve özellikle ekonomik ve toplumsal kırılganlık durumunu ifade eder. “Précair” yazımı, Fransızcada kastedilen sözcüğün muhtemelen hatalı yazılmış biçimidir. Fransız Akademisi sözlüğü de “précarité” kavramını istikrarsızlık, belirsizlik ve insanın toplumsal yaşama katılımını zorlaştıran maddi güçlüklerle ilişkilendirir.
Ancak burada üzerinde durmamız gereken asıl mesele, güvencesizliğin yalnızca bireysel ekonomik koşullarla açıklanamayacağıdır. Toplumsal cinsiyet, ırkçılık, göçmenlik, sınıfsal konum, engellilik ve aileden devralınan ekonomik imkânlar, insanların ne ölçüde güvende yaşayabildiğini belirleyen önemli etkenlerdir.
Bu yazıda güvencesizliği bireysel başarısızlık olarak değil, sosyal yapıların ve eşitsiz güç ilişkilerinin de şekillendirdiği bir mesele olarak ele alalım.
1. Précarité Kavramı: Güvencesizlik Hayatın Hangi Alanlarını Kapsar?
Güvencesizlik denildiğinde çoğu insanın aklına ilk olarak düşük ücretli veya geçici işler gelir. Oysa kavramın kapsamı bundan çok daha geniştir. Bir insanın barınma, sağlık, eğitim, çalışma, sosyal güvenlik ve toplumsal yaşama katılma imkânlarının sürekli tehdit altında olması da güvencesizlikle ilişkilidir.
Örneğin, kısa süreli sözleşmelerle çalışan bir kişi her birkaç ayda bir işini kaybetme ihtimalini hesaplamak zorunda kalabilir. Serbest çalışan biri düzenli müşteri bulamadığında gelirini öngöremeyebilir. Kiracı bir aile, gelirinin önemli bölümünü barınmaya ayırdığı için beklenmedik bir sağlık harcaması karşısında borçlanabilir. Göçmen bir çalışan ise işverenine bağımlı olduğu veya haklarını kullanırken sorun yaşayacağından çekindiği için kötü çalışma koşullarına katlanabilir.
Bu örneklerde ortak olan şey yalnızca düşük gelir değildir. Geleceği planlayamamak, beklenmedik olaylar karşısında sınırlı seçeneğe sahip olmak ve sorunları çözmek için gerekli kaynaklara erişememek de güvencesizliğin parçalarıdır.
Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) kayıt dışı istihdam üzerine yayımladığı araştırmalar, çalışma güvencesizliğinin dünya çapında yaygın olduğunu ve özellikle sosyal korumaya erişimi sınırlı çalışanların daha kırılgan koşullarla karşılaşabildiğini gösteriyor. ILO'nun 2018 tarihli Women and Men in the Informal Economy: A Statistical Picture raporunda, dünya genelinde yaklaşık iki milyar çalışanın, yani istihdam edilenlerin yüzde 61,2'sinin kayıt dışı ekonomide bulunduğu tahmin ediliyordu.
Bu veri güncel bir oran olarak değerlendirilmemelidir; ilgili raporun yayımlandığı döneme ait küresel bir tahmindir. Bununla birlikte güvencesizliğin marjinal bir sorun olmadığını, çalışma hayatının yapısal meselelerinden biri olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
2. Toplumsal Cinsiyet: Aynı Ekonomik Koşullar, Farklı Deneyimler
Kadınlar ve erkekler aynı ekonomik krizden etkilenebilir, ancak krizin günlük hayatta yarattığı sonuçlar her zaman aynı değildir. Bunun önemli nedenlerinden biri, toplumun kadınlara ve erkeklere yüklediği rollerin farklı olmasıdır.
Kadınlardan çocukların bakımını üstlenmeleri, yaşlı aile üyelerine destek olmaları, ev işlerini yürütmeleri ve aynı zamanda ücretli bir işte çalışmaları beklenebilir. Bu sorumlulukların doğal olarak kadınlara ait olduğu düşüncesi, bakım emeğinin ekonomik ve toplumsal değerini görünmez kılabilir.
Bir kadın, çocuğunun hastalanması nedeniyle işten izin almak zorunda kaldığında iş yerinde daha az güvenilir görülüyorsa, sorun yalnızca bireysel bir işverenin tutumu değildir. Çalışma hayatının kesintisiz ve tam zamanlı emeği ideal kabul eden düzeni ile bakım sorumluluklarının adaletsiz dağılımı da bu sonuçta rol oynar.
Uluslararası Çalışma Örgütünün kadınların istihdamına ilişkin araştırmaları, ücretsiz bakım emeğinin kadınların iş gücüne katılımını, çalışma saatlerini ve kariyer fırsatlarını etkilediğini vurgulamaktadır. Bakım hizmetlerinin yetersiz olduğu yerlerde kadınların seçenekleri daha da daralabilir.
Bununla birlikte kadınların deneyimlerini tek bir hikâyeye indirgememek gerekir. Ekonomik güvencesi olan, destekleyici aile çevresinde yaşayan bir kadın ile tek başına çocuk yetiştiren, düşük ücretle çalışan ve sosyal desteğe erişemeyen bir kadının karşılaştığı engeller aynı değildir. Kadınların sınıfsal konumu, yaşları, engellilik durumları, yaşadıkları bölge ve aile içindeki sorumlulukları deneyimlerini önemli ölçüde değiştirebilir.
Erkeklerin de güvencesizlikten farklı biçimlerde etkilenebildiğini kabul etmeliyiz. Erkeklerin aileyi geçindiren kişi olmaları gerektiğine ilişkin toplumsal beklentiler, işini kaybeden veya düşük gelirle yaşayan erkekler üzerinde ciddi bir psikolojik baskı oluşturabilir. Yardım istemenin zayıflık olarak görülmesi, bazı erkeklerin ekonomik sıkıntılarını çevrelerinden saklamasına neden olabilir.
Burada mesele, kadınların ve erkeklerin ne kadar zorlandığını yarıştırmak değildir. Asıl soru, toplumsal cinsiyet normlarının herkesin seçeneklerini nasıl sınırlandırdığıdır.
3. Irkçılık ve Göçmenlik: Herkes İçin Aynı Fırsatlar Var mı?
Bir iş ilanında iki adayın benzer eğitim düzeyine ve deneyime sahip olduğunu düşünelim. Adaylardan biri çoğunluğun kimliğine sahipken diğeri etnik kökeni, ten rengi, aksanı veya yabancı bir isim taşıması nedeniyle önyargılarla karşılaşıyor olsun. İşverenin kararı yalnızca becerilere dayanmadığında, çalışma hayatındaki eşitsizlikler bireysel yeterliliklerin ötesine geçer.
Irkçılık ve etnik ayrımcılık, insanların iş bulma, meslekte yükselme ve emeklerinin karşılığını alma imkânlarını etkileyebilir. Bazı çalışanlar işe kabul edilmek için daha fazla çaba göstermek, yeteneklerini sürekli kanıtlamak veya ayrımcı davranışlar karşısında sessiz kalmak zorunda hissedebilir.
Göçmenlik de bu tabloya farklı boyutlar ekler. Dil engeli, diplomaların tanınmaması, çalışma izni süreçleri, sosyal ağların sınırlı olması ve hukuki haklar konusunda yeterli bilgiye sahip olmamak, göçmenlerin iş seçeneklerini daraltabilir. Özellikle işverene ekonomik veya hukuki açıdan bağımlı olan kişiler, ücretlerinin ödenmemesi ya da kötü koşullarda çalıştırılmaları durumunda haklarını aramakta zorlanabilir.
Uluslararası Çalışma Örgütünün 2025 yılında yayımladığı Horizontal Inequalities in the Labour Market başlıklı araştırma özeti, farklı ülkelerdeki iş gücü piyasası eşitsizliklerini ve kırılgan grupların istihdam sonuçlarını inceliyor. Bu tür araştırmaların önemi, eşitsizliğin yalnızca bireylerin eğitim veya beceri düzeyiyle açıklanamayacağını, iş piyasasının işleyişinin de dikkate alınması gerektiğini göstermesidir.
Örneğin, ev hizmetlerinde çalışan göçmen bir kadın aynı anda hem cinsiyetçi beklentilerle hem de göçmenlik statüsünden kaynaklanan engellerle karşılaşabilir. Bir depoda çalışan göçmen erkek ise tehlikeli işlerde yoğunlaşma, dil nedeniyle iş güvenliği talimatlarını anlamakta zorlanma veya ailesine para gönderme baskısı yaşayabilir.