PSİKİYATRİK AĞRILAR NELERDİR? PSİKOLOJİK SIKINTILARIN BEDENSEL BELİRTİLERİ, NEDENLERİ VE ÇÖZÜM YOLLARI
Giriş: İnsan üzülünce gerçekten ağrı hissedebilir mi?
Hiç yoğun stresli bir dönemden geçerken başınızın ağrıdığını, midenizin düğümlendiğini, göğsünüzde baskı hissettiğinizi veya sırtınızdaki gerginliğin bir türlü geçmediğini fark ettiniz mi? Belki de önemli bir sınava hazırlanırken mideniz bulanıyor, iş yerinde yaşadığınız sorunların ardından boynunuz tutuluyor ya da uzun süre devam eden kaygı nedeniyle vücudunuzun her yeri ağrıyor.
Bu tür deneyimler düşündüğümüzden daha yaygındır. Üstelik ortada her zaman belirgin bir fiziksel yaralanma veya hastalık bulunmayabilir. İnsan bedeni ile zihni birbirinden bağımsız çalışmadığı için duygusal yükler, stres ve psikolojik rahatsızlıklar fiziksel belirtilerle kendini gösterebilir.
Psikiyatrik ağrılar denildiğinde genellikle psikolojik etkenlerle ilişkili olan veya psikiyatrik rahatsızlıklara eşlik eden bedensel ağrılar anlaşılır. Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Psikolojik etkenlerle ilişkili bir ağrı, kişinin ağrıyı hayal ettiği veya numara yaptığı anlamına gelmez. Ağrı gerçektir ve kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyebilir.
Uluslararası Ağrı Araştırmaları Birliği (IASP), 2020 yılında güncellediği ağrı tanımında ağrıyı, gerçek veya olası doku hasarıyla ilişkili ya da buna benzeyen, hoş olmayan duyusal ve duygusal bir deneyim olarak tanımlar. Birliğin özellikle vurguladığı nokta, ağrının biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerden farklı oranlarda etkilenebilen kişisel bir deneyim olmasıdır.
Kaynak: International Association for the Study of Pain (IASP), IASP Announces Revised Definition of Pain, 16 Temmuz 2020.
Bu konuyu önemli kılan şey de tam olarak budur: Bazen bir ağrının nedenini anlamak için yalnızca ağrının bulunduğu bölgeye değil, kişinin yaşam koşullarına, uyku düzenine, duygusal durumuna ve stres kaynaklarına da bakmak gerekir.
1. Psikiyatrik Ağrılar Tam Olarak Nedir?
Psikiyatrik ağrılar, ruhsal durumla bağlantılı olabilen bedensel ağrıları ve psikiyatrik rahatsızlıklara eşlik eden ağrı deneyimlerini kapsayan genel bir ifadedir. Tek başına belirli bir hastalığın adı değildir.
Örneğin yoğun kaygı yaşayan bir kişi, kaslarını farkında olmadan sürekli kasabilir. Bu durum zamanla boyun, omuz ve sırt ağrılarına yol açabilir. Depresyon yaşayan bir başka kişi ise belirgin bir yaralanması olmadığı hâlde yaygın vücut ağrıları, yorgunluk ve enerji kaybı yaşayabilir.
Bazı insanlarda ağrı, belirgin bir bedensel hastalıkla açıklanabilir. Bazılarında ise psikolojik etkenler ağrının başlamasında, şiddetlenmesinde veya devam etmesinde rol oynayabilir. Üstelik bu iki durum aynı kişide birlikte de bulunabilir.
Burada sık yapılan hata, tetkiklerde bir sorun bulunamadığında ağrının otomatik olarak psikolojik kabul edilmesidir. Oysa bazı fiziksel hastalıklar erken dönemde belirgin bulgu vermeyebilir veya standart incelemelerde hemen saptanamayabilir. Bu nedenle doğru yaklaşım, hem bedensel hem de psikolojik etkenleri değerlendirmektir.
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi NHS'nin açıklamasına göre aile hekimine başvuran kişilerin yaklaşık dörtte birinde, yani her 100 kişiden yaklaşık 25'inde, fiziksel belirtilerin nedeni ilk değerlendirmede açıkça belirlenemeyebilir. Bu oran, söz konusu belirtilerin tümünün psikiyatrik kökenli olduğu anlamına gelmez. Yalnızca nedeni açıklanamayan bedensel şikâyetlerin sağlık hizmetlerinde sık karşılaşılan bir durum olduğunu gösterir.
Kaynak: NHS, Medically unexplained symptoms, son inceleme tarihi 5 Haziran 2024.
Bence bu veriden çıkarılması gereken en önemli sonuç şudur: Bir sağlık sorununun nedeninin henüz bulunamamış olması, o sorunun önemsiz olduğu anlamına gelmez. Tanı koyma süreci bazen zaman alabilir ve kişinin yaşadığı sıkıntı bu süreç boyunca da ciddiye alınmalıdır.
2. Psikolojik Etkenlerle İlişkili Ağrı Türleri Nelerdir?
Psikolojik durum ile fiziksel ağrı arasındaki ilişki farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Her ağrı türünün kendine özgü özellikleri vardır ve bunları birbirine karıştırmamak gerekir.
A) Stres ve kaygıya bağlı baş ağrıları
Yoğun stres, kas gerginliğini artırabilir ve özellikle gerilim tipi baş ağrılarıyla ilişkili olabilir. Bu ağrılar çoğunlukla başın iki tarafında baskı veya sıkışma hissi şeklinde tarif edilir. Boyun ve omuz kaslarında gerginlik de eşlik edebilir.
Örneğin iş yerinde sürekli yetiştirilmesi gereken işleri bulunan bir kişi, gün boyunca omuzlarını kasarak çalışabilir. Akşam eve geldiğinde başında bir ağırlık hissedebilir. Hafta sonu dinlendiğinde şikâyetin azalması, stresin etkili olabileceğini düşündürebilir. Ancak bu durum tek başına tanı koydurmaz; tekrarlayan baş ağrılarının başka nedenleri de değerlendirilmelidir.
B) Depresyonla ilişkili yaygın vücut ağrıları
Depresyon yalnızca üzüntü veya isteksizlik şeklinde ortaya çıkmaz. Uyku bozukluğu, yorgunluk, dikkat güçlüğü, iştah değişiklikleri ve bedensel ağrılar da görülebilir.
Bir kişi sabahları yataktan kalkmakta zorlanabilir, kaslarında ağırlık hissedebilir veya günlük işlerini yapmak için eskisinden çok daha fazla çaba harcayabilir. Bu belirtiler fiziksel bir rahatsızlıkla da ilişkili olabileceği için yalnızca depresyona bağlanmamalıdır.
Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) 2023 yılına ilişkin tahminlerine göre dünya genelinde yaklaşık 322 milyon kişi depresyon yaşamaktaydı. Bu sayı, dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 4'üne karşılık geliyordu. Yüzde 4 ifadesi, her 100 kişiden yaklaşık dördünün ilgili dönemde depresyon yaşadığı anlamına gelir; bu, yalnızca ağrı yaşayanların oranı değildir.
Bu veriler, depresyonun bireysel bir zayıflık değil, geniş çaplı bir halk sağlığı sorunu olduğunu gösterir. Bununla birlikte, depresyon yaşayan herkesin fiziksel ağrı çekeceği veya fiziksel ağrı yaşayan herkesin depresyonda olduğu söylenemez.
Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü, Depressive disorder (depression), 2023 yılına ilişkin küresel tahminler.
C) Panik atak sırasında ortaya çıkan göğüs ağrısı
Panik atak sırasında çarpıntı, nefes darlığı hissi, terleme, titreme, baş dönmesi ve göğüste sıkışma yaşanabilir. Kişi kalp krizi geçirdiğini düşünebilir ve bu korku belirtilerin daha da yoğunlaşmasına neden olabilir.
Örneğin kalabalık bir toplu taşıma aracında aniden kalbinin hızlandığını hisseden biri, nefes alamayacağını düşünerek paniğe kapılabilir. Korkusu arttıkça kalp atışlarını daha fazla fark edebilir ve ortamdan çıkma ihtiyacı duyabilir.
Ancak önemli bir uyarı yapmak gerekir: Göğüs ağrısı yalnızca kaygıya bağlanmamalıdır. Özellikle yeni başlayan, şiddetli veya açıklanamayan göğüs ağrısı; nefes darlığı, bayılma ya da soğuk terleme gibi belirtilerle birlikteyse acil tıbbi değerlendirme gerekir. Panik atak olasılığı, tehlikeli fiziksel nedenlerin değerlendirilmesinin yerini tutmaz.
D) Psikosomatik belirtiler ve ağrılar
Psikosomatik terimi, psikolojik süreçlerle bedensel belirtiler arasındaki etkileşimi anlatmak için kullanılır. Bu kavram, bedensel şikâyetlerin uydurulduğu anlamına gelmez.
Uzun süreli stres yaşayan birinde mide ağrısı, bağırsak alışkanlıklarında değişiklik, kas gerginliği veya baş ağrısı görülebilir. Bazı kişilerde belirtiler stresli olaylardan önce veya sonra belirgin biçimde değişebilir.
Örneğin aile içinde yaşanan bir anlaşmazlığın ardından karnında ağrı hisseden biri, ertesi gün önemli bir toplantı öncesinde benzer şikâyetler yaşayabilir. Bu bağlantı, stresin bedensel belirtilere katkıda bulunabileceğini düşündürür. Fakat tekrarlayan karın ağrısının sindirim sistemi hastalıkları gibi başka nedenleri de olabileceği unutulmamalıdır.
E) Somatik belirti bozukluğu
Somatik belirti bozukluğunda kişi, rahatsız edici bedensel belirtiler ve bunlarla ilişkili yoğun düşünce, kaygı veya davranışlar nedeniyle belirgin sıkıntı yaşayabilir. Kişinin belirtilere aşırı zaman ve enerji ayırması, günlük işlevlerini sürdürmesini zorlaştırabilir.
Bu tanı, kişinin ağrısının mutlaka tıbbi bir açıklaması olmadığı anlamına gelmez. Somatik belirti bozukluğu olan bir kişide gerçek bir fiziksel hastalık da bulunabilir. Tanı, yalnızca tetkik sonuçlarına bakılarak veya kişinin çok sık doktora başvurması üzerinden konulmamalıdır.
Dolayısıyla birine hemen "Sende psikolojik bir şey var" demek yerine belirtilerinin ne kadar süredir devam ettiğini, yaşamını nasıl etkilediğini ve hangi değerlendirmelerin yapıldığını anlamaya çalışmak çok daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
3. Beyin, Sinir Sistemi ve Duygular Ağrıyı Nasıl Etkiler?
Ağrı deneyimini anlamak için sinir sisteminin çalışma biçimine bakmak gerekir. Vücudumuzdaki sinirler, zararlı olabilecek uyaranlara ilişkin bilgileri sinir sistemine taşır. Beyin ise bu bilgileri geçmiş deneyimler, dikkat, duygular ve mevcut koşullarla birlikte işler.
Giriş: İnsan üzülünce gerçekten ağrı hissedebilir mi?
Hiç yoğun stresli bir dönemden geçerken başınızın ağrıdığını, midenizin düğümlendiğini, göğsünüzde baskı hissettiğinizi veya sırtınızdaki gerginliğin bir türlü geçmediğini fark ettiniz mi? Belki de önemli bir sınava hazırlanırken mideniz bulanıyor, iş yerinde yaşadığınız sorunların ardından boynunuz tutuluyor ya da uzun süre devam eden kaygı nedeniyle vücudunuzun her yeri ağrıyor.
Bu tür deneyimler düşündüğümüzden daha yaygındır. Üstelik ortada her zaman belirgin bir fiziksel yaralanma veya hastalık bulunmayabilir. İnsan bedeni ile zihni birbirinden bağımsız çalışmadığı için duygusal yükler, stres ve psikolojik rahatsızlıklar fiziksel belirtilerle kendini gösterebilir.
Psikiyatrik ağrılar denildiğinde genellikle psikolojik etkenlerle ilişkili olan veya psikiyatrik rahatsızlıklara eşlik eden bedensel ağrılar anlaşılır. Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır: Psikolojik etkenlerle ilişkili bir ağrı, kişinin ağrıyı hayal ettiği veya numara yaptığı anlamına gelmez. Ağrı gerçektir ve kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyebilir.
Uluslararası Ağrı Araştırmaları Birliği (IASP), 2020 yılında güncellediği ağrı tanımında ağrıyı, gerçek veya olası doku hasarıyla ilişkili ya da buna benzeyen, hoş olmayan duyusal ve duygusal bir deneyim olarak tanımlar. Birliğin özellikle vurguladığı nokta, ağrının biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerden farklı oranlarda etkilenebilen kişisel bir deneyim olmasıdır.
Kaynak: International Association for the Study of Pain (IASP), IASP Announces Revised Definition of Pain, 16 Temmuz 2020.
Bu konuyu önemli kılan şey de tam olarak budur: Bazen bir ağrının nedenini anlamak için yalnızca ağrının bulunduğu bölgeye değil, kişinin yaşam koşullarına, uyku düzenine, duygusal durumuna ve stres kaynaklarına da bakmak gerekir.
1. Psikiyatrik Ağrılar Tam Olarak Nedir?
Psikiyatrik ağrılar, ruhsal durumla bağlantılı olabilen bedensel ağrıları ve psikiyatrik rahatsızlıklara eşlik eden ağrı deneyimlerini kapsayan genel bir ifadedir. Tek başına belirli bir hastalığın adı değildir.
Örneğin yoğun kaygı yaşayan bir kişi, kaslarını farkında olmadan sürekli kasabilir. Bu durum zamanla boyun, omuz ve sırt ağrılarına yol açabilir. Depresyon yaşayan bir başka kişi ise belirgin bir yaralanması olmadığı hâlde yaygın vücut ağrıları, yorgunluk ve enerji kaybı yaşayabilir.
Bazı insanlarda ağrı, belirgin bir bedensel hastalıkla açıklanabilir. Bazılarında ise psikolojik etkenler ağrının başlamasında, şiddetlenmesinde veya devam etmesinde rol oynayabilir. Üstelik bu iki durum aynı kişide birlikte de bulunabilir.
Burada sık yapılan hata, tetkiklerde bir sorun bulunamadığında ağrının otomatik olarak psikolojik kabul edilmesidir. Oysa bazı fiziksel hastalıklar erken dönemde belirgin bulgu vermeyebilir veya standart incelemelerde hemen saptanamayabilir. Bu nedenle doğru yaklaşım, hem bedensel hem de psikolojik etkenleri değerlendirmektir.
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi NHS'nin açıklamasına göre aile hekimine başvuran kişilerin yaklaşık dörtte birinde, yani her 100 kişiden yaklaşık 25'inde, fiziksel belirtilerin nedeni ilk değerlendirmede açıkça belirlenemeyebilir. Bu oran, söz konusu belirtilerin tümünün psikiyatrik kökenli olduğu anlamına gelmez. Yalnızca nedeni açıklanamayan bedensel şikâyetlerin sağlık hizmetlerinde sık karşılaşılan bir durum olduğunu gösterir.
Kaynak: NHS, Medically unexplained symptoms, son inceleme tarihi 5 Haziran 2024.
Bence bu veriden çıkarılması gereken en önemli sonuç şudur: Bir sağlık sorununun nedeninin henüz bulunamamış olması, o sorunun önemsiz olduğu anlamına gelmez. Tanı koyma süreci bazen zaman alabilir ve kişinin yaşadığı sıkıntı bu süreç boyunca da ciddiye alınmalıdır.
2. Psikolojik Etkenlerle İlişkili Ağrı Türleri Nelerdir?
Psikolojik durum ile fiziksel ağrı arasındaki ilişki farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Her ağrı türünün kendine özgü özellikleri vardır ve bunları birbirine karıştırmamak gerekir.
A) Stres ve kaygıya bağlı baş ağrıları
Yoğun stres, kas gerginliğini artırabilir ve özellikle gerilim tipi baş ağrılarıyla ilişkili olabilir. Bu ağrılar çoğunlukla başın iki tarafında baskı veya sıkışma hissi şeklinde tarif edilir. Boyun ve omuz kaslarında gerginlik de eşlik edebilir.
Örneğin iş yerinde sürekli yetiştirilmesi gereken işleri bulunan bir kişi, gün boyunca omuzlarını kasarak çalışabilir. Akşam eve geldiğinde başında bir ağırlık hissedebilir. Hafta sonu dinlendiğinde şikâyetin azalması, stresin etkili olabileceğini düşündürebilir. Ancak bu durum tek başına tanı koydurmaz; tekrarlayan baş ağrılarının başka nedenleri de değerlendirilmelidir.
B) Depresyonla ilişkili yaygın vücut ağrıları
Depresyon yalnızca üzüntü veya isteksizlik şeklinde ortaya çıkmaz. Uyku bozukluğu, yorgunluk, dikkat güçlüğü, iştah değişiklikleri ve bedensel ağrılar da görülebilir.
Bir kişi sabahları yataktan kalkmakta zorlanabilir, kaslarında ağırlık hissedebilir veya günlük işlerini yapmak için eskisinden çok daha fazla çaba harcayabilir. Bu belirtiler fiziksel bir rahatsızlıkla da ilişkili olabileceği için yalnızca depresyona bağlanmamalıdır.
Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) 2023 yılına ilişkin tahminlerine göre dünya genelinde yaklaşık 322 milyon kişi depresyon yaşamaktaydı. Bu sayı, dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 4'üne karşılık geliyordu. Yüzde 4 ifadesi, her 100 kişiden yaklaşık dördünün ilgili dönemde depresyon yaşadığı anlamına gelir; bu, yalnızca ağrı yaşayanların oranı değildir.
Bu veriler, depresyonun bireysel bir zayıflık değil, geniş çaplı bir halk sağlığı sorunu olduğunu gösterir. Bununla birlikte, depresyon yaşayan herkesin fiziksel ağrı çekeceği veya fiziksel ağrı yaşayan herkesin depresyonda olduğu söylenemez.
Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü, Depressive disorder (depression), 2023 yılına ilişkin küresel tahminler.
C) Panik atak sırasında ortaya çıkan göğüs ağrısı
Panik atak sırasında çarpıntı, nefes darlığı hissi, terleme, titreme, baş dönmesi ve göğüste sıkışma yaşanabilir. Kişi kalp krizi geçirdiğini düşünebilir ve bu korku belirtilerin daha da yoğunlaşmasına neden olabilir.
Örneğin kalabalık bir toplu taşıma aracında aniden kalbinin hızlandığını hisseden biri, nefes alamayacağını düşünerek paniğe kapılabilir. Korkusu arttıkça kalp atışlarını daha fazla fark edebilir ve ortamdan çıkma ihtiyacı duyabilir.
Ancak önemli bir uyarı yapmak gerekir: Göğüs ağrısı yalnızca kaygıya bağlanmamalıdır. Özellikle yeni başlayan, şiddetli veya açıklanamayan göğüs ağrısı; nefes darlığı, bayılma ya da soğuk terleme gibi belirtilerle birlikteyse acil tıbbi değerlendirme gerekir. Panik atak olasılığı, tehlikeli fiziksel nedenlerin değerlendirilmesinin yerini tutmaz.
D) Psikosomatik belirtiler ve ağrılar
Psikosomatik terimi, psikolojik süreçlerle bedensel belirtiler arasındaki etkileşimi anlatmak için kullanılır. Bu kavram, bedensel şikâyetlerin uydurulduğu anlamına gelmez.
Uzun süreli stres yaşayan birinde mide ağrısı, bağırsak alışkanlıklarında değişiklik, kas gerginliği veya baş ağrısı görülebilir. Bazı kişilerde belirtiler stresli olaylardan önce veya sonra belirgin biçimde değişebilir.
Örneğin aile içinde yaşanan bir anlaşmazlığın ardından karnında ağrı hisseden biri, ertesi gün önemli bir toplantı öncesinde benzer şikâyetler yaşayabilir. Bu bağlantı, stresin bedensel belirtilere katkıda bulunabileceğini düşündürür. Fakat tekrarlayan karın ağrısının sindirim sistemi hastalıkları gibi başka nedenleri de olabileceği unutulmamalıdır.
E) Somatik belirti bozukluğu
Somatik belirti bozukluğunda kişi, rahatsız edici bedensel belirtiler ve bunlarla ilişkili yoğun düşünce, kaygı veya davranışlar nedeniyle belirgin sıkıntı yaşayabilir. Kişinin belirtilere aşırı zaman ve enerji ayırması, günlük işlevlerini sürdürmesini zorlaştırabilir.
Bu tanı, kişinin ağrısının mutlaka tıbbi bir açıklaması olmadığı anlamına gelmez. Somatik belirti bozukluğu olan bir kişide gerçek bir fiziksel hastalık da bulunabilir. Tanı, yalnızca tetkik sonuçlarına bakılarak veya kişinin çok sık doktora başvurması üzerinden konulmamalıdır.
Dolayısıyla birine hemen "Sende psikolojik bir şey var" demek yerine belirtilerinin ne kadar süredir devam ettiğini, yaşamını nasıl etkilediğini ve hangi değerlendirmelerin yapıldığını anlamaya çalışmak çok daha sağlıklı bir yaklaşımdır.
3. Beyin, Sinir Sistemi ve Duygular Ağrıyı Nasıl Etkiler?
Ağrı deneyimini anlamak için sinir sisteminin çalışma biçimine bakmak gerekir. Vücudumuzdaki sinirler, zararlı olabilecek uyaranlara ilişkin bilgileri sinir sistemine taşır. Beyin ise bu bilgileri geçmiş deneyimler, dikkat, duygular ve mevcut koşullarla birlikte işler.